Phần lớn bài viết bạn đọc khi tra cứu trộn ba loại câu: sự kiện có thể kiểm được, ý kiến hay nhận định của người viết, và lời quảng bá cho một sản phẩm, dịch vụ hay quan điểm. Tách được ba loại này, bạn biết câu nào cần kiểm, câu nào chỉ cần cân nhắc, và câu nào nên bỏ qua khi ra quyết định.
Bài này đưa ra cách nhận diện từng loại câu, dấu hiệu ngôn ngữ của ý kiến và lời quảng bá, các dạng nội dung tài trợ và tiếp thị liên kết hay gặp, cách tách một bài thành hai cột trong vài phút, và cách nhờ AI làm việc này cùng bạn. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Ba loại câu và cách đối xử với từng loại
Một câu thuộc loại nào không phụ thuộc vào việc nó đúng hay sai, mà vào việc nó có thể kiểm bằng bằng chứng hay không:
| Loại câu | Ví dụ giả định | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Sự kiện | Thiết bị này tiêu thụ điện theo công suất ghi trên nhãn của nhà sản xuất; quy định này có hiệu lực từ một ngày cụ thể | Kiểm ở nguồn gốc; sự kiện có thể sai nhưng kiểm được |
| Ý kiến, nhận định | Thiết bị này là lựa chọn hợp lý cho phòng nhỏ; quy định này sẽ giúp người dân đỡ vất vả | Xem người nói là ai, dựa vào đâu, có lập luận không; cân nhắc, không coi là sự thật |
| Lời quảng bá | Sản phẩm số một không thể thiếu trong mọi gia đình; đặt ngay hôm nay để nhận ưu đãi | Bỏ qua khi ra quyết định; ghi nhận rằng bài có mục đích bán hàng |
Một câu có thể chứa cả sự kiện lẫn ý kiến. "Thiết bị tiết kiệm điện nhất hiện nay" có vẻ là sự kiện, nhưng "nhất" so với cái gì, đo theo cách nào, ở thời điểm nào? Khi không trả lời được, nó là ý kiến, hoặc là lời quảng bá khoác áo sự kiện.
Dấu hiệu ngôn ngữ cho thấy câu là ý kiến hoặc quảng bá
Để ý những từ và cấu trúc sau. Chúng không làm câu sai, nhưng cho biết đó không còn là sự kiện thuần tuý:
- Từ đánh giá: tốt, tệ, đáng, hợp lý, an toàn, hiệu quả, khi không kèm tiêu chí đo.
- So sánh nhất không có căn cứ: tốt nhất, rẻ nhất, duy nhất, hàng đầu.
- Từ tuyệt đối: luôn luôn, không bao giờ, tất cả, hoàn toàn, khi nói về những thứ hiếm khi tuyệt đối.
- Lời khuyên hành động: nên, cần, phải, hãy mua, đừng chần chừ.
- Dự đoán: sẽ tăng, sẽ giúp, sắp thay thế; tương lai không kiểm được ở hiện tại.
- Cảm xúc: bất ngờ, sốc, ai cũng mê, chị em đổ xô.
- Khẩn cấp: chỉ còn hôm nay, số lượng có hạn, giá sắp tăng.
Bài có nhiều câu thuộc hai nhóm cuối thường là nội dung quảng bá, dù trình bày như bài hướng dẫn hay bài chia sẻ kinh nghiệm.
Ngược lại, câu sự kiện thường có chủ thể và mốc rõ: ai làm, làm gì, khi nào, theo tài liệu nào, đo bằng cách nào. Một mẹo nhỏ là thử đặt câu hỏi "làm sao biết?" sau mỗi câu. Câu nào trả lời được bằng cách chỉ ra một nguồn hay một phép đo thì là sự kiện; câu nào chỉ trả lời được bằng "vì người viết thấy vậy" thì là ý kiến.
Các dạng nội dung tài trợ hay gặp khi tra cứu
Bài có nhãn tài trợ. Nhiều trang ghi rõ nhãn như "tài trợ", "quảng cáo", "nội dung hợp tác", thường ở đầu hoặc cuối bài, chữ nhỏ. Đây là cách làm minh bạch; việc của bạn chỉ là để ý tới nhãn đó.
Bài PR không có nhãn rõ ràng. Bài viết như tin tức hay hướng dẫn, nhưng chỉ nhắc một thương hiệu, chỉ nói điều tốt, dẫn lời đại diện công ty, và không có góc nhìn nào khác. Đôi khi có những cụm như "theo đại diện thương hiệu" hay "được biết".
Bài tiếp thị liên kết. Bài "những lựa chọn đáng mua", "so sánh các loại" kèm nút dẫn sang nơi bán. Người viết nhận hoa hồng khi bạn mua qua đường dẫn. Điều này không có nghĩa bài sai, nhưng có nghĩa người viết có lý do để giới thiệu sản phẩm có hoa hồng cao. Một số trang có ghi chú về việc này ở cuối bài.
Video, bài đăng của người có ảnh hưởng. Người có nhiều người theo dõi giới thiệu sản phẩm trong nội dung đời thường. Có người ghi rõ đây là hợp tác quảng cáo, có người không.
Trang chuyên đề do doanh nghiệp làm. Một trang trông như trang kiến thức trung lập về một chủ đề sức khoẻ hay gia dụng, nhưng thuộc về hãng bán sản phẩm trong lĩnh vực đó. Đọc ngang để biết ai đứng sau.
Tách một bài thành hai cột trong vài phút
Với bài bạn định dựa vào để ra quyết định, cách làm đơn giản là chia nội dung thành hai cột trên giấy hoặc trong ghi chú điện thoại:
- Đọc lướt toàn bài, đánh dấu những câu nêu điều có thể kiểm: con số, tên văn bản, thông số, ngày tháng, việc đã xảy ra.
- Chép các câu đó vào cột thứ nhất, kèm nguồn nếu bài có nêu.
- Chép những nhận định, lời khuyên, so sánh, dự đoán vào cột thứ hai, kèm tên người nói nếu bài có nêu.
- Bỏ qua những câu thuần tuý quảng bá, nhưng ghi chú bài có mục đích bán hàng hay không.
- Với cột thứ nhất, kiểm những câu quan trọng ở nguồn gốc. Với cột thứ hai, hỏi: người nói có chuyên môn không, có lợi ích không, lập luận có dựa trên các sự kiện ở cột một không.
- Ra quyết định dựa chủ yếu vào cột một đã kiểm và những ý kiến ở cột hai có cơ sở.
Có thể nhờ chatbot làm bước đầu: dán đoạn văn, bỏ các thông tin cá nhân nếu có, và hỏi: "Hãy chia các câu trong đoạn sau thành ba nhóm: điều có thể kiểm được bằng bằng chứng, nhận định hoặc ý kiến, và lời quảng bá. Với nhóm đầu, ghi rõ cần kiểm ở loại nguồn nào." Kết quả là bản nháp để bạn rà lại, vì chatbot đôi khi xếp nhầm một nhận định viết bằng giọng chắc chắn vào nhóm sự kiện.
Ý kiến có giá trị khi nào
Tách ý kiến ra không có nghĩa là coi thường ý kiến. Rất nhiều điều bạn cần biết khi tra cứu là ý kiến: nên chọn loại nào cho hoàn cảnh của mình, cách nào dễ làm hơn, điều gì người đã làm thật thấy đáng lưu ý. Sự kiện cho bạn biết thế giới thế nào; ý kiến tốt giúp bạn quyết định làm gì với nó.
Ý kiến đáng cân nhắc thường có bốn đặc điểm. Người nói có chuyên môn hoặc trải nghiệm liên quan. Ý kiến dựa trên sự kiện được nêu ra, để bạn thấy lập luận đi từ đâu. Người nói nêu cả giới hạn: khi nào lời khuyên không đúng, ai không nên làm theo. Và người nói không có lợi ích trực tiếp, hoặc nói rõ lợi ích của mình.
Ngược lại, ý kiến không kèm lập luận, ý kiến của người có lợi ích không công khai, và ý kiến trình bày như sự thật hiển nhiên đều nên được giảm sức nặng. Ở đây không có công thức máy móc; mục tiêu là bạn ý thức được mình đang đọc loại câu gì, thay vì để mọi câu trong bài có sức nặng như nhau.
Ví dụ giả định: bài hướng dẫn làm mát nhà mùa nóng
Anh Phong ở Đà Nẵng tìm cách làm mát căn hộ tầng cao hướng tây và đọc một bài dài, trình bày như cẩm nang. Phần đầu nói về nguyên lý: tường hướng tây hấp nhiệt buổi chiều, kính hấp nhiệt mạnh, không khí nóng dồn lên trần. Những câu này là sự kiện kiểm được bằng kiến thức vật lý cơ bản và tài liệu xây dựng.
Phần giữa đưa ra năm cách, trong đó bốn cách là che nắng, thông gió, sơn chống nóng, trồng cây, và cách thứ năm là một loại quạt điều hoà của một thương hiệu cụ thể, được mô tả bằng những từ như "giải pháp toàn diện", "giảm nhiệt tức thì", kèm nút đặt mua và mã giảm giá. Cuối bài có dòng chữ nhỏ ghi là nội dung hợp tác.
Chia hai cột, anh Phong giữ lại phần nguyên lý và bốn cách đầu như thông tin có cơ sở, đánh dấu cách thứ năm là quảng bá. Anh tìm thêm thông tin về loại quạt đó ở tài liệu của nhà sản xuất và ở diễn đàn người dùng trước khi quyết định có cần không. Bài kia vẫn có ích; anh chỉ không để phần quảng cáo dựa vào uy tín của phần kiến thức.
Câu trả lời của chatbot cũng trộn ba loại câu
Khi hỏi trợ lý AI một câu kiểu "nên chọn loại nào", "cách nào tốt hơn", bạn nhận về một đoạn văn trôi chảy, giọng trung lập, nên dễ quên rằng trong đó cũng có đủ ba loại câu. Có những câu là thông tin kiểm được, có những câu là nhận định mà mô hình tự đưa ra theo cách diễn đạt phổ biến trong dữ liệu, và đôi khi có cả lời quảng bá được lặp lại từ trang nó đọc, nhất là khi chatbot tìm web và gặp toàn bài tiếp thị liên kết.
Khó ở chỗ chatbot hiếm khi đánh dấu đâu là nhận định của nó. Câu "lựa chọn phù hợp nhất cho gia đình nhỏ là loại X" nghe như kết luận khách quan, trong khi thực chất là một ý kiến không ai đứng tên. Cách xử lý là hỏi tiếp: "Câu vừa rồi dựa trên nguồn nào? Đâu là thông tin có nguồn, đâu là gợi ý của bạn?" và "Có ai đưa ra lựa chọn khác không, vì lý do gì?"
Khi chatbot dẫn nguồn, hãy áp dụng đúng những gì đã nói ở trên với từng nguồn: đó là trang kiến thức, bài tài trợ hay bài tiếp thị liên kết. Một câu trả lời trích từ ba bài "những lựa chọn đáng mua" vẫn mang theo động cơ của ba bài đó, dù được viết lại bằng giọng trung lập.
Câu hỏi thường gặp
Bài có nhãn tài trợ thì có phải nội dung sai không?
Không. Nhãn tài trợ cho biết bài có quan hệ tiền bạc với một bên, giúp bạn đọc với con mắt phù hợp. Thông tin trong bài có thể đúng, nhưng thường chỉ nói mặt tốt. Hãy đối chiếu với nguồn không có quan hệ với bên tài trợ.
Làm sao nhận ra bài tiếp thị liên kết?
Bài thường có dạng giới thiệu hay so sánh sản phẩm, kèm nút hoặc đường dẫn dẫn sang nơi bán. Một số trang ghi chú rằng họ nhận hoa hồng khi bạn mua qua đường dẫn. Bài vẫn có thể hữu ích, nhưng nên kiểm thêm ở nơi khác.
Câu có con số có phải luôn là sự kiện không?
Không. Con số không kèm nguồn, không kèm cách đo và thời điểm có thể chỉ là ước lượng hay lời quảng cáo. Câu chỉ là sự kiện khi bạn có thể kiểm con số đó ở nguồn gốc. Hãy tìm xem số đó từ đâu ra.
Có nên nhờ chatbot tách sự kiện và ý kiến trong bài không?
Có thể, như một bản nháp. Chatbot làm khá nhanh nhưng đôi khi xếp nhầm nhận định viết bằng giọng chắc chắn vào nhóm sự kiện. Hãy rà lại kết quả và tự kiểm các sự kiện quan trọng ở nguồn gốc. Nhớ bỏ thông tin cá nhân trước khi dán.
Ý kiến của người đã dùng sản phẩm có đáng tin không?
Là nguồn có giá trị về trải nghiệm thực tế, nhất là khi họ nêu cụ thể hoàn cảnh sử dụng. Nhưng một người chỉ nói về trải nghiệm của mình, và một số lời kể có thể là quảng cáo trá hình. Đọc nhiều lời kể từ nguồn khác nhau để thấy bức tranh chung.
Chatbot trả lời có trộn ý kiến vào không?
Có. Chatbot đôi khi đưa ra nhận định như "lựa chọn tốt nhất là" mà không nói rõ đó là nhận định, hoặc lặp lại lời quảng bá từ nguồn nó đọc. Bạn có thể yêu cầu nó tách rõ đâu là thông tin có nguồn, đâu là gợi ý của nó.