Trước khi dùng lại một bức ảnh tìm thấy trên mạng, bạn cần trả lời ba câu: ai là tác giả hoặc người giữ quyền, ảnh đang được cấp phép theo điều kiện nào, và việc bạn định dùng có nằm trong điều kiện đó không. Cách tìm là tìm ngược ảnh để lần tới bản gốc, đọc giấy phép ghi ở nơi đăng gốc, và nếu không có giấy phép rõ ràng thì xin phép trực tiếp hoặc chọn ảnh khác.
Bài này viết cho người làm fanpage cửa hàng, trang web công ty nhỏ, giáo viên soạn bài giảng, người viết blog. Phần pháp luật được viết theo nguyên lý chung; với trường hợp cụ thể có tranh chấp, bạn nên hỏi luật sư và kiểm văn bản pháp luật hiện hành về quyền tác giả.
Ảnh trên mạng không phải ảnh miễn phí
Hiểu lầm phổ biến nhất là ảnh đã công khai trên mạng thì ai cũng dùng được. Theo nguyên tắc chung của luật sở hữu trí tuệ ở Việt Nam và phần lớn các nước, quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được tạo ra dưới hình thức nhất định, không cần đăng ký. Một bức ảnh chụp bằng điện thoại cũng là tác phẩm nhiếp ảnh của người chụp. Việc nó nằm trên trang tìm kiếm chỉ có nghĩa là nó tìm thấy được, không có nghĩa là bạn được phép dùng.
Hệ quả thực tế ở mức nhẹ là bị yêu cầu gỡ ảnh, bài đăng bị nền tảng ẩn, trang web nhận thư khiếu nại. Ở mức nặng hơn là bị đòi bồi thường, nhất là khi dùng ảnh cho mục đích quảng cáo, bán hàng. Nhiều hãng ảnh nước ngoài có hệ thống tự động quét các trang web để tìm ảnh của họ bị dùng không phép.
Cũng có những trường hợp được dùng tác phẩm mà không cần xin phép, như trích dẫn hợp lý để bình luận, giảng dạy trong phạm vi nhất định, với điều kiện ghi nguồn và không ảnh hưởng tới việc khai thác bình thường của tác phẩm. Ranh giới của các ngoại lệ này khá hẹp và có điều kiện cụ thể. Đừng tự áp vào trường hợp của mình nếu chưa đọc kỹ quy định hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Tìm tác giả từng bước
Các bước dưới đây nối tiếp kỹ thuật tìm ngược ảnh. Mục tiêu là tới được trang gốc, nơi tác giả hoặc người giữ quyền ghi điều kiện sử dụng.
- Tìm ngược ảnh trên ít nhất hai công cụ, ưu tiên công cụ cho sắp xếp kết quả theo thời gian.
- Trong kết quả, tìm các trang có khả năng là nguồn gốc: trang kho ảnh, trang cá nhân của nhiếp ảnh gia, trang của hãng ảnh, trang của cơ quan hay tổ chức sở hữu ảnh.
- Xem góc ảnh có chữ ký, dấu tên mờ không. Nếu có, tìm bằng chữ theo tên đó.
- Trên trang gốc, đọc phần mô tả ảnh, chân trang, mục điều khoản. Ghi lại tên tác giả, loại giấy phép, ngày đăng.
- Nếu ảnh nằm trên trang của một kho ảnh, đọc điều khoản cấp phép của chính kho đó, vì nhiều kho có quy định riêng khác với giấy phép chuẩn.
- Chụp màn hình trang gốc có ghi giấy phép, lưu cùng tệp ảnh. Đây là bằng chứng bạn đã kiểm và dùng theo điều kiện có tại thời điểm đó.
Trợ lý AI có thể giúp bạn đọc nhanh một trang điều khoản dài bằng tiếng Anh. Câu lệnh mẫu: "Đọc đoạn điều khoản sau và cho biết: được dùng cho mục đích thương mại không, có phải ghi tên tác giả không, có được chỉnh sửa ảnh không. Trích nguyên câu làm căn cứ cho từng ý." Sau đó bạn tự đọc lại đúng những câu được trích.
Các loại giấy phép Creative Commons và ý nghĩa
Creative Commons là bộ giấy phép chuẩn được dùng rộng rãi để tác giả cho phép người khác dùng tác phẩm theo điều kiện định sẵn. Mỗi giấy phép là tổ hợp của vài yếu tố, viết tắt bằng chữ cái.
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Điều bạn phải làm hoặc tránh |
|---|---|---|
| CC0 | Tác giả từ bỏ quyền ở mức tối đa pháp luật cho phép | Dùng gần như tự do; ghi nguồn không bắt buộc nhưng nên làm |
| BY | Phải ghi công tác giả | Ghi tên tác giả, nguồn, loại giấy phép |
| SA | Chia sẻ tương tự | Tác phẩm phái sinh của bạn phải cấp phép cùng loại |
| NC | Phi thương mại | Không dùng cho mục đích thương mại như quảng cáo, bán hàng |
| ND | Không phái sinh | Không được chỉnh sửa, cắt ghép, chèn chữ lên ảnh rồi phân phối |
Ví dụ, giấy phép CC BY-NC nghĩa là bạn được dùng nếu ghi công tác giả và không dùng cho mục đích thương mại. Fanpage bán hàng của một cửa hàng gần như chắc chắn là mục đích thương mại, nên ảnh CC BY-NC không phù hợp. Ảnh thuộc phạm vi công cộng, ví dụ ảnh đã hết thời hạn bảo hộ, là trường hợp khác; thời hạn bảo hộ tuỳ luật từng nước và loại tác phẩm, cần kiểm cụ thể.
Kho ảnh miễn phí: đọc điều khoản riêng của từng nơi
Nhiều kho ảnh cho tải miễn phí với giấy phép riêng của họ, không phải Creative Commons. Thông thường các giấy phép này cho dùng cả mục đích thương mại, không bắt buộc ghi nguồn, nhưng có những giới hạn riêng: không bán lại ảnh nguyên bản, không dùng ảnh có người theo cách gây hiểu lầm rằng họ ủng hộ sản phẩm của bạn, không dùng ảnh có thương hiệu hay tác phẩm kiến trúc được bảo hộ theo cách vi phạm quyền của bên thứ ba.
Một rủi ro ít người để tâm: không phải ảnh nào trên kho miễn phí cũng do chính người tải lên chụp. Có trường hợp người dùng tải ảnh của người khác lên kho. Với ảnh dùng cho việc quan trọng như bao bì, biển quảng cáo, hãy tìm ngược thêm một lần để chắc ảnh không xuất hiện với tên tác giả khác ở nơi khác, sớm hơn.
Điều khoản của các kho thay đổi theo thời gian. Ảnh bạn tải về năm nay theo điều kiện năm nay; hãy lưu lại ảnh chụp trang điều khoản và trang ảnh ở thời điểm tải. Nếu sau này điều khoản đổi, bạn có căn cứ cho việc mình đã dùng đúng.
Ảnh có người: còn quyền của người trong ảnh
Ngay cả khi tác giả cho phép, ảnh có người còn liên quan tới quyền của chính người được chụp. Bộ luật Dân sự Việt Nam có quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình, theo nguyên tắc chung là việc sử dụng hình ảnh của một người cần được người đó đồng ý, và việc dùng cho mục đích thương mại thường có thêm yêu cầu. Pháp luật cũng có các trường hợp ngoại lệ, như hoạt động công cộng; chi tiết cần kiểm văn bản hiện hành.
Trong thực tế, điều này có nghĩa: dùng ảnh một người lạ ngoài phố làm ảnh quảng cáo cho cửa hàng là rủi ro, kể cả khi ảnh do bạn tự chụp. Dùng ảnh có trẻ em càng cần thận trọng, phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Ảnh từ kho có ghi chú đã có giấy đồng ý của người mẫu là lựa chọn an toàn hơn cho mục đích thương mại.
Với ảnh nhân viên, khách hàng chụp tại cửa hàng của bạn, hãy xin phép bằng văn bản hoặc tin nhắn rõ ràng trước khi đăng, nêu đăng ở đâu và trong bao lâu. Một tin nhắn đồng ý đơn giản cũng có giá trị hơn nhiều so với "chắc họ không phiền".
Xin phép tác giả: thư ngắn nhưng đủ ý
Khi ảnh không có giấy phép phù hợp, cách đơn giản là viết thư xin phép. Nhiều người chụp vui lòng đồng ý nếu bạn hỏi tử tế và rõ ràng. Thư nên có các ý sau.
- Bạn là ai, đại diện cho cửa hàng, tổ chức hay cá nhân nào.
- Ảnh nào: mô tả hoặc gửi kèm ảnh thu nhỏ, kèm nơi bạn thấy ảnh.
- Dùng ở đâu: trang web, fanpage, tài liệu in, bài giảng; số lượng bản in nếu có.
- Dùng trong bao lâu và có mục đích thương mại hay không.
- Có chỉnh sửa không: cắt khung, chèn chữ, đổi màu.
- Ghi tên tác giả thế nào, và có trả phí không nếu tác giả yêu cầu.
- Đề nghị tác giả trả lời bằng văn bản; lưu lại câu trả lời.
Bạn có thể nhờ chatbot soạn bản nháp từ danh sách này, rồi tự sửa cho đúng giọng của mình. Đừng dán vào thông tin nội bộ không cần thiết như doanh thu, tên khách hàng.
Nếu tác giả đồng ý kèm điều kiện, ví dụ chỉ dùng trên fanpage chứ không in tờ rơi, hãy ghi điều kiện đó vào hồ sơ và báo cho mọi người cùng quản lý nội dung. Nhiều vụ vi phạm xảy ra không phải do người xin phép, mà do người khác trong công ty lấy lại ảnh dùng cho việc mới mà không biết giới hạn đã thoả thuận.
Ghi nguồn đúng cách
Đủ bốn yếu tố. Tên tác phẩm nếu có, tên tác giả, nơi đăng gốc, loại giấy phép. Với giấy phép Creative Commons, cách ghi nguồn chuẩn thường được hướng dẫn ngay trên trang giới thiệu giấy phép.
Đặt ở nơi người xem thấy được. Ngay dưới ảnh, trong phần chú thích, hoặc cuối bài viết. Ghi nguồn ở trang ẩn mà không ai đọc thì không đáp ứng yêu cầu ghi công.
Ghi rõ nếu đã chỉnh sửa. Nếu bạn cắt, chèn chữ, đổi màu, thêm cụm "đã chỉnh sửa" để người xem không nghĩ đó là bản gốc của tác giả.
Lưu hồ sơ cùng tệp ảnh. Đặt ảnh chụp trang giấy phép, thư đồng ý của tác giả và ngày tải vào cùng thư mục với tệp ảnh. Khi đổi người quản trị fanpage hay trang web, người mới vẫn biết ảnh nào dùng theo điều kiện nào, ảnh nào phải gỡ khi hết hạn.
Ghi nguồn không thay cho xin phép. Với ảnh không có giấy phép mở, ghi tên tác giả mà không xin phép vẫn là dùng không phép. Ghi nguồn chỉ là một điều kiện trong các giấy phép cho phép dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh do AI tạo có bản quyền không?
Đây là vấn đề pháp lý đang được nhiều nước tranh luận và chưa thống nhất. Bạn nên đọc điều khoản của công cụ tạo ảnh về quyền dùng ảnh tạo ra, tránh tạo ảnh bắt chước phong cách hay nhân vật của tác giả cụ thể, và theo dõi văn bản hiện hành tại Việt Nam.
Ghi "ảnh sưu tầm" có đủ để dùng ảnh người khác không?
Không. Ghi "ảnh sưu tầm" chỉ cho thấy bạn không biết hoặc không ghi tác giả, không tạo ra quyền sử dụng. Nếu tác giả yêu cầu gỡ hoặc đòi bồi thường, câu ghi này không giúp gì cho bạn.
Dùng ảnh người khác cho bài giảng trên lớp có cần xin phép không?
Pháp luật có ngoại lệ cho mục đích giảng dạy trong phạm vi nhất định và không thương mại, kèm điều kiện ghi nguồn. Nếu bài giảng được đăng công khai trên mạng hoặc bán dưới dạng khoá học, phạm vi đã khác. Kiểm quy định hiện hành hoặc hỏi bộ phận pháp chế của trường.
Mua ảnh từ kho ảnh trả phí thì được dùng thoải mái chưa?
Chưa chắc. Mỗi gói cấp phép có giới hạn về số bản in, loại sản phẩm, mục đích. Đọc kỹ điều khoản giấy phép bạn mua, đặc biệt nếu định in lên bao bì, sản phẩm để bán hoặc dùng trong quảng cáo quy mô lớn.
Tác giả không trả lời thư xin phép thì sao?
Im lặng không phải là đồng ý. Hãy chọn ảnh khác có giấy phép rõ ràng, tự chụp, hoặc thuê người chụp. Nếu ảnh thật sự cần thiết và có giá trị tư liệu, hỏi người có chuyên môn về pháp luật sở hữu trí tuệ trước khi quyết định.
Chụp lại một bức ảnh in trong sách rồi đăng có vi phạm không?
Chụp lại không tạo ra tác phẩm mới; quyền vẫn thuộc tác giả bức ảnh gốc và nhà xuất bản tuỳ hợp đồng. Đăng lại công khai có thể vi phạm nếu không thuộc trường hợp ngoại lệ, ví dụ trích dẫn hợp lý trong bài bình luận có ghi nguồn.