Từ ngày 1/7/2025, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và bỏ cấp huyện, nên số liệu cấp tỉnh giờ có hai thế hệ: số theo 63 tỉnh, thành cũ cho các năm trước, và số theo 34 tỉnh, thành mới từ thời điểm sắp xếp. Muốn so sánh qua nhiều năm, bạn phải đưa về cùng một địa giới: hoặc cộng gộp số của các tỉnh cũ thành tỉnh mới, hoặc dùng chuỗi đã được cơ quan thống kê tính lại nếu có.
Bài này dành cho người làm báo cáo địa phương, nhân viên phát triển thị trường, giáo viên, sinh viên viết về quê mình. Bạn sẽ biết cách xác định tỉnh mới gồm những tỉnh cũ nào, khi nào được cộng thẳng và khi nào phải tính lại có trọng số, cách xử lý số liệu cấp xã khi không còn cấp huyện, và cách để trợ lý AI hỗ trợ mà không trộn lẫn hai bộ địa giới.
Vì sao số liệu địa phương đang khó dùng hơn trước
Một cuốn niên giám tỉnh phát hành trước năm 2025 trình bày số theo tỉnh cũ và chia nhỏ theo huyện. Sau sắp xếp, một tỉnh mới có thể là sự hợp nhất của hai hoặc ba tỉnh cũ, một số tỉnh giữ nguyên, và đơn vị dưới tỉnh chỉ còn xã, phường, đặc khu. Bảng số liệu cũ vẫn đúng với địa giới của nó, nhưng không còn khớp với tên gọi mà mọi người dùng hằng ngày.
Khó khăn lớn nhất là trong giai đoạn chuyển tiếp. Các cơ quan thống kê cần thời gian để tổ chức lại số liệu theo địa giới mới, tính lại chuỗi cho các năm trước nếu có thể, và đưa lên ấn phẩm. Trong lúc đó, bạn sẽ gặp đủ loại con số: số của tỉnh cũ, số của tỉnh mới do cổng thông tin tỉnh công bố, số do báo chí tự cộng gộp, và số do chatbot "nhớ" từ trước khi có sắp xếp.
Chatbot là chỗ cần cảnh giác nhất. Mô hình được huấn luyện chủ yếu trên văn bản trước sắp xếp sẽ mặc định nói về 63 tỉnh, có huyện, với số liệu theo địa giới cũ. Hỏi về một tỉnh mới, nó có thể trả số của tỉnh cũ cùng tên, hoặc lẫn tên tỉnh mới với tỉnh cũ đã nhập vào. Mọi câu trả lời có số liệu địa phương đều cần được hỏi lại: "Đây là địa giới trước hay sau ngày 1/7/2025?"
Bước đầu tiên: biết tỉnh mới gồm những tỉnh cũ nào
Trước khi tra số, bạn cần một bảng đối chiếu địa giới chính xác. Cách lập:
- Tìm nghị quyết của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025 trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin Chính phủ.
- Ghi lại tỉnh mới, các tỉnh cũ hợp thành, và nơi đặt trung tâm hành chính – chính trị theo nghị quyết.
- Với cấp xã, tìm nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của chính tỉnh đó. Mỗi tỉnh có nghị quyết riêng, liệt kê xã mới được hình thành từ những xã, phường cũ nào.
- Lập bảng hai cột: đơn vị mới và các đơn vị cũ hợp thành. Ghi rõ trường hợp chỉ một phần diện tích, dân số của đơn vị cũ được chuyển sang, nếu nghị quyết có nêu.
- Lưu bảng này kèm số hiệu văn bản, dùng chung cho mọi lần tra số liệu sau.
Có thể nhờ AI chuyển phần liệt kê trong nghị quyết thành bảng, nhưng phải dán nguyên văn nghị quyết vào và kiểm lại từng dòng. Đừng hỏi AI "tỉnh X mới gồm những tỉnh nào" rồi dùng thẳng câu trả lời, vì đây là thông tin mới mà nhiều mô hình chưa được cập nhật hoặc cập nhật lẫn lộn với các phương án dự thảo trước khi thông qua.
Cộng thẳng hay phải tính lại: chỉ tiêu nào xử lý thế nào
Khi đã có bảng đối chiếu, nối chuỗi số liệu cho tỉnh mới bằng cách gộp số của các tỉnh cũ. Nhưng không phải chỉ tiêu nào cũng cộng được:
| Loại chỉ tiêu | Ví dụ | Cách gộp |
|---|---|---|
| Số tuyệt đối, cộng được | Dân số, diện tích, số doanh nghiệp, số trường, số học sinh, sản lượng | Cộng thẳng số của các tỉnh cũ cùng năm, cùng định nghĩa |
| Tỷ lệ phần trăm | Tỷ lệ hộ nghèo, tỷ lệ lao động qua đào tạo, tỷ lệ đô thị hoá | Cộng tử số và mẫu số riêng rồi chia lại; không lấy trung bình cộng hai tỷ lệ |
| Bình quân | Thu nhập bình quân đầu người, diện tích nhà ở bình quân | Tính bình quân có trọng số theo số người hoặc số hộ của từng tỉnh cũ |
| Mật độ | Mật độ dân số | Tổng dân số chia tổng diện tích sau khi đã cộng |
| Tốc độ tăng | Tăng trưởng sản lượng, tăng dân số | Tính lại từ chuỗi số tuyệt đối đã cộng gộp, không cộng các tốc độ tăng |
| Chỉ tiêu từ điều tra mẫu | Một số tỷ lệ về lao động, mức sống | Cẩn thận: mẫu thiết kế cho tỉnh cũ, gộp thô có thể không đúng phương pháp; ưu tiên số cơ quan thống kê tính lại |
Ví dụ giả định cho dòng tỷ lệ: tỉnh cũ A có 1,2 triệu dân, tỷ lệ một chỉ tiêu là 10%; tỉnh cũ B có 0,8 triệu dân, tỷ lệ 20%. Tỉnh mới không phải 15%. Tử số là 120 nghìn cộng 160 nghìn bằng 280 nghìn, mẫu số 2 triệu, tỷ lệ đúng là 14%. Sai lệch một điểm phần trăm này lớn dần khi quy mô các tỉnh cũ chênh nhau nhiều.
Số liệu dưới cấp tỉnh khi không còn cấp huyện
Số theo huyện cũ vẫn có giá trị lịch sử. Các bảng theo huyện trong niên giám cũ vẫn đúng với thời điểm của chúng. Khi dùng, ghi rõ "huyện … (trước ngày 1/7/2025)" để người đọc không tìm một đơn vị không còn tồn tại.
Đưa số huyện cũ về xã mới không đơn giản. Một xã mới có thể gồm nhiều xã cũ thuộc cùng một huyện cũ, hoặc hiếm hơn là gồm phần đất từ những nơi khác nhau. Muốn có số cho xã mới, bạn cần số theo từng xã cũ, rồi cộng theo bảng đối chiếu. Số theo xã cũ thường chỉ có trong một số ấn phẩm chi tiết hoặc kết quả tổng điều tra.
Số theo xã mới sẽ đến từ nguồn chính thức sau. Khi cơ quan thống kê tổ chức lại số liệu, các ấn phẩm sau sẽ có bảng theo xã, phường mới. Trước lúc đó, số do uỷ ban nhân dân xã công bố trong báo cáo, hồ sơ đề án là nguồn tham khảo, ghi rõ nguồn và ngày.
Đừng tự chia số huyện cho các xã. Lấy số dân của huyện cũ chia đều hoặc chia theo diện tích cho các xã là tạo ra con số không có căn cứ. Nếu bắt buộc phải ước lượng, ghi rõ là ước lượng của bạn, nêu phương pháp, và không trình bày nó như số thống kê.
Nhờ AI hỗ trợ mà không trộn hai bộ địa giới
Một số việc trợ lý AI làm tốt trong giai đoạn chuyển tiếp, nếu bạn đưa đúng tài liệu:
- Chuyển danh sách đối chiếu trong nghị quyết thành bảng tính, sau khi bạn dán nguyên văn nghị quyết.
- Cộng gộp số của các tỉnh cũ theo bảng đối chiếu bạn đưa, kèm yêu cầu "hiện rõ từng phép cộng để kiểm".
- Tính lại tỷ lệ có trọng số khi bạn đưa đủ tử số và mẫu số của từng tỉnh cũ.
- Soạn câu chú thích cho bảng, ví dụ "số liệu các năm trước năm 2025 được cộng gộp từ các tỉnh cũ theo địa giới hiện hành".
- Kiểm một đoạn văn bản xem có chỗ nào nhắc huyện, tỉnh cũ mà không ghi mốc thời gian.
Với mọi phép tính, yêu cầu AI hiện phép tính từng bước và tự kiểm lại một hai dòng bằng máy tính. Nếu bảng số liệu bạn đưa vào có kèm thông tin cá nhân, ví dụ danh sách hộ của một xã, hãy chỉ giữ lại cột số đếm cần thiết và bỏ tên, địa chỉ, số giấy tờ trước khi tải lên.
Ghi chú địa giới khi công bố số liệu của bạn
Báo cáo, bài viết hay slide có số liệu địa phương trong giai đoạn này nên có một dòng ghi chú địa giới ở chỗ dễ thấy. Ví dụ: "Số liệu theo địa giới hành chính sau ngày 1/7/2025; các năm trước được cộng gộp từ các tỉnh cũ theo nghị quyết sắp xếp." Hoặc ngược lại: "Số liệu theo địa giới cũ, trước sắp xếp năm 2025." Câu ngắn này giải quyết phần lớn thắc mắc của người đọc.
Nếu bạn tự cộng gộp, ghi rõ là tự cộng gộp, không phải số do cơ quan thống kê công bố. Khi cơ quan thống kê công bố chuỗi đã tính lại, số của họ có thể khác số tự cộng của bạn, vì họ có thể điều chỉnh theo dữ liệu chi tiết hơn hoặc theo phương pháp riêng. Lúc đó, chuyển sang dùng số chính thức và ghi chú việc thay đổi.
Cuối cùng, tên địa danh trong văn bản cũng cần nhất quán. Một báo cáo vừa nói "huyện X" vừa nói "xã Y mới" mà không ghi thời điểm sẽ làm người đọc ở nơi khác bối rối. Chọn một bộ địa giới cho toàn văn bản, nhắc bộ còn lại chỉ khi cần đối chiếu.
Tra số của tỉnh mới ở đâu trong giai đoạn chuyển tiếp
Cổng thông tin điện tử của tỉnh mới. Sau sắp xếp, tỉnh mới thường công bố số liệu tổng quan như diện tích, dân số, số đơn vị hành chính cấp xã trong phần giới thiệu và trong các báo cáo của uỷ ban nhân dân. Đây là nguồn chính thức của địa phương, nhưng bạn cần đọc kỹ con số được tính tại thời điểm nào và theo nguồn nào.
Trang của cơ quan thống kê. Theo dõi mục thông cáo, báo cáo tình hình kinh tế – xã hội theo tỉnh và mục ấn phẩm. Khi số theo địa giới mới bắt đầu xuất hiện, bảng thường có ghi chú về cách tính lại các năm trước. Ghi chú đó là thông tin quý, chép lại cùng con số.
Báo cáo, đề án gửi kèm nghị quyết sắp xếp. Hồ sơ đề án sắp xếp đơn vị hành chính thường có số liệu về diện tích tự nhiên và quy mô dân số của các đơn vị cũ, mới tại thời điểm lập đề án. Đây là nguồn tốt để kiểm phép cộng gộp của bạn, với lưu ý số liệu là của thời điểm lập hồ sơ.
Báo chí chỉ là manh mối. Nhiều bài báo tự cộng gộp số các tỉnh cũ để giới thiệu tỉnh mới. Con số có thể đúng, nhưng bạn không biết họ cộng chỉ tiêu nào, năm nào. Dùng để đối chiếu, không trích làm nguồn chính.
Câu hỏi thường gặp
Bao giờ có niên giám thống kê theo 34 tỉnh mới?
Không có mốc chung chắc chắn. Cơ quan thống kê cần thời gian tổ chức lại số liệu theo địa giới mới. Bạn theo dõi trang của cơ quan thống kê và của từng tỉnh, và lịch phổ biến thông tin nếu được công bố, thay vì tin các thông tin không rõ nguồn về ngày phát hành.
Có thể lấy số của tỉnh cũ cùng tên làm số của tỉnh mới không?
Không. Tỉnh mới mang tên một tỉnh cũ vẫn có thể rộng hơn nhiều do đã nhập thêm tỉnh khác. Chỉ những tỉnh giữ nguyên địa giới mới dùng thẳng số cũ được. Luôn kiểm bảng đối chiếu trong nghị quyết.
Chatbot trả lời về tỉnh mới có tin được không?
Cần kiểm kỹ. Nhiều mô hình được huấn luyện trên dữ liệu trước sắp xếp, hoặc lẫn các phương án dự thảo với phương án được thông qua. Hỏi lại địa giới đang nói tới và đối chiếu với nghị quyết chính thức trước khi dùng.
Muốn so sánh tỉnh mới với chính nó năm 2020 thì làm sao?
Cộng gộp số năm 2020 của các tỉnh cũ hợp thành, theo đúng cách xử lý từng loại chỉ tiêu: số tuyệt đối cộng thẳng, tỷ lệ và bình quân tính lại có trọng số. Ghi rõ số năm 2020 là số cộng gộp theo địa giới hiện hành.
Số liệu của uỷ ban xã và của cơ quan thống kê khác nhau thì dùng số nào?
Số của uỷ ban xã thường đến từ hồ sơ hành chính, cập nhật nhanh; số của cơ quan thống kê theo phương pháp thống nhất toàn quốc. Dùng số thống kê khi cần so sánh giữa các địa phương; dùng số của xã khi cần thông tin rất mới của riêng xã đó, và ghi rõ nguồn.
Có nên tự ước lượng số dân của xã mới không?
Chỉ khi thật sự cần và không có nguồn nào khác, và phải ghi rõ là ước lượng kèm phương pháp. Cách hợp lý là cộng số dân của các xã cũ hợp thành nếu có số theo xã cũ, không chia số huyện theo diện tích.